TDK’ya Göre Tezkere Mi, Teskere Mi? Kelimenin Doğru Kullanımı Üzerine Bir İnceleme
“Tezkere mi, teskere mi?” sorusu bazen dilde karşımıza çıkan bir kafa karıştırıcı ikilem gibi görünebilir. Ben de sıklıkla, özellikle kelimeyi yanlış yazıp yazmadığımı düşünürken bu soruyu kendime sorarım. Sonra TDK’ya bakar, doğruyu öğrenmeye çalışırım. Herkesin doğru bildiği yanlışlar arasında yer alan bu tür kelimeler, zaman zaman günlük hayatımızda, özellikle yazılı metinlerde sorun olabiliyor. Hadi gelin, “tezkere mi teskere mi?” sorusunun yanıtını araştırırken, kelimenin tarihsel ve güncel anlamını keşfedelim.
Tezkere Mi, Teskere Mi? TDK Ne Diyor?
Öncelikle, Türk Dil Kurumu (TDK) bu konuda çok net bir açıklama yapmış: doğru yazım “tezkere”. Bu kelime, Arapçadan Türkçeye geçmiş olup, başlangıçta “teskere” şeklinde kullanılmasına rağmen zamanla “tezkere” halini almış. Ancak, halk arasında “teskere”nin yanlış bir kullanım olduğu da açıkça belirtiliyor. Dilimize yerleşen yanlışlar, dilin evrimiyle birlikte zamanla daha sık duyulmaya başlanmış olsa da, TDK’nın verdiği doğru yazım şekli her zaman geçerliliğini korur.
Ben de, mesela ofiste bazen yazılı bir belgede “teskere” kelimesini gördüğümde, acaba TDK’nın önerisini unuttuk mu diye içimden bir sorgulama yapıyorum. Ama TDK kesinlikle “tezkere” diyor, yani kesin olan bir kural var. İşin ilginç yanı, bazen “teskere”nin halk arasında daha yaygın bir kullanım olması, bunun doğru olduğuna inanmamıza yol açabiliyor.
Tezkere Kelimesinin Geçmişi ve Kullanım Alanları
Aslında, “tezkere” kelimesinin anlamı oldukça köklü bir geçmişe dayanıyor. Arapçadaki “teskira” kelimesinden türemiştir ve genellikle bir belgenin, izin belgesinin ya da onay yazısının anlamında kullanılır. TDK’ya göre, tezkere “bir yerden bir yere gitmek için gerekli olan resmi izin belgesi” anlamına gelir. Osmanlı İmparatorluğu’nda, askerlere, devlet memurlarına veya tüccarlara verilen izin belgelerine “tezkere” denirdi. Bu kelime, bir anlamda, geçiş izinlerini veya belirli bir görev için onay verilen kişiyi temsil ederdi. İşte bu yüzden, günümüzde de bazen iş yerlerinden ayrılmak için kullanılan “izin belgesi” de halk arasında “tezkere” olarak adlandırılır.
Geçmişte, askeriye ve devlet dairelerinde, hatta bazı ticari işlemlerde “tezkere”nin kullanımı çok yaygındı. Yani, “tezkere” bir nevi insanların devletle veya başka bir otoriteyle yaptıkları işler için bir tür onay veya belgeyi ifade ediyordu. Bu anlamı hâlâ koruyor ama zamanla günlük dilde daha farklı şekillerde de kullanılmaya başlanmış. Türkiye’de özellikle askerlik görevi tamamlanınca alınan kağıtla bağlantılı olarak, “askerlik tezkere”sini duymak oldukça yaygındır.
Günümüzde Tezkere Kelimesinin Kullanımı
Günümüzde, “tezkere”nin kullanım alanı biraz daha daralmış olsa da, hala sıkça duyduğumuz bir kelimedir. Özellikle askerlik bitiminde, askerden dönenler bu belgeyi alır ve hayata yeniden “sivil” olarak atılır. Ama bir de bunu şöyle düşünmek gerekiyor: bu kelime, aslında bir kişiyi özgür kılmak, ona bir tür “izin” vermek anlamında da kullanılır. Yani, geçmişten bugüne sadece askeriye ile değil, devlet ve birey ilişkisiyle de özdeşleşmiş bir kelime haline gelmiştir.
Benim için, özellikle son yıllarda “tezkere” kelimesi, iş dünyasında bir belgeyi, bir onayı ya da bir tür geçişi simgeliyor gibi hissettiriyor. İzinler, izin yazıları, yeni bir görevde görevlendirilecek kişinin belgeleri… Tüm bu işlemler bazen “tezkere” kelimesiyle tanımlanır. Örneğin, bazı iş yerlerinde yönetici değişikliği gibi durumlarda, çalışanlara resmi yazılı bir belge olarak tezkere verildiğini duyabilirsiniz.
Türkiye’de ve Dünya’da Tezkere Kullanımı
Bir de ilginç bir şekilde, Türkiye’de “tezkere” kelimesinin halk arasında bazı bölgelerde farklı anlamlar taşıdığını gözlemleyebiliyoruz. İstanbul’da yaşayan biri olarak, burada “tezkere” kelimesi, genellikle askerlikle ilgili veya resmi yazılarla ilgili duyulsa da, bazı köylerde ya da küçük yerleşim yerlerinde çok daha farklı anlamlarla karşımıza çıkabiliyor. Örneğin, köydeki bir evde eski kuşaklardan biri, “tezkeresini almak” derken, aslında hayatına dair büyük bir dönüm noktasından geçmek anlamında kullanır. Bu biraz da geleneksel kullanımla ilgili bir durum.
Uluslararası alanda ise, “tezkere” kelimesi, Arapçanın etkisinde kalan bazı kültürlerde hâlâ kullanılmakta. Arap dünyasında, özellikle bürokratik işlemlerde ve resmi belgelerde “tezkere” kelimesi sıkça kullanılıyor. Örneğin, bir iş görüşmesinde, “şu belgeyi alıp tezkerenizi alın” diyen biriyle karşılaşmak, bazı Arap ülkelerinde oldukça yaygın. Ancak Batı dünyasında, bu tür belgelere genellikle “certificate” veya “permit” gibi daha genel terimler kullanılmakta.
Sonuç: Tezkere Mi, Teskere Mi?
Sonuç olarak, “tezkere” mi, “teskere” mi sorusu, Türkçede doğru kullanımı öğrenmek açısından oldukça önemli bir konu. TDK’nın verdiği bilgiyle birlikte, doğru yazımın “tezkere” olduğu bir kez daha netleşiyor. Her ne kadar halk arasında bazen yanlış kullanılsa da, dildeki doğru yazım kurallarına uymak hem dilin doğru kullanımını sağlar hem de iletişimdeki anlam kaymalarını engeller. Bu yüzden, “tezkere”yi doğru bir şekilde kullanmaya özen gösterelim. Unutmayalım, dilde doğruyu bulmak bazen geçmişi anlamaktan geçiyor. Bunu öğrenmek de bir tür dilin evrimini takip etmektir. O yüzden, artık hem dilde hem de hayatımda “tezkere”yi doğru kullanmaya dikkat ediyorum. Siz de ne dersiniz?